Pin chiếm 30-40% giá trị một chiếc xe điện. Không có pin, chiếc xe chỉ là một khối kim loại nặng trịch. Và cuộc chiến giành quyền kiểm soát chuỗi cung ứng pin đang diễn ra vô cùng căng thẳng, từ khai thác mỏ, luyện kim, sản xuất cell pin, đến tái chế – một "bàn cờ" trải dài khắp các châu lục.

Sự thống trị của Trung Quốc và "nỗi ám ảnh" của phương Tây

Thực tế đáng sợ với phần còn lại của thế giới: Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 80-85% hoạt động tinh chế toàn cầu đối với các khoáng sản quan trọng như lithium, cobalt, và graphite – những thành phần cốt lõi của pin xe điện . Không chỉ dừng lại ở khai thác, Trung Quốc còn thống trị sản xuất pin thành phẩm với các đại gia như CATL và BYD, chiếm hơn 60% thị phần toàn cầu.

Con số này khiến Mỹ và châu Âu đứng ngồi không yên. Sự phụ thuộc chiến lược vào Trung Quốc được ví như phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông những năm 1970 – nhưng lần này còn tồi tệ hơn, bởi đối thủ không chỉ là một tổ chức OPEC có thể thương lượng, mà là một cường quốc sản xuất có tầm nhìn dài hạn.

Chính vì vậy, Đạo luật Giảm lạm phát (Inflation Reduction Act - IRA) với điều khoản gây tranh cãi nhất: xe điện chỉ được hưởng ưu đãi thuế lên tới 7.500 USD nếu pin được sản xuất hoặc lắp ráp tại Bắc Mỹ, và các khoáng sản quan trọng phải được khai thác hoặc tái chế từ các quốc gia có hiệp định thương mại tự do với Mỹ .

Mục tiêu là tạo ra một hàng rào công nghệ, đẩy Trung Quốc ra khỏi chuỗi cung ứng xe điện của thị trường phương Tây. Tuy nhiên, phản ứng của Trung Quốc đến nhanh chóng, Bắc Kinh cấm xuất khẩu công nghệ sản xuất graphite gia công cao cấp và công nghệ tách lithium từ quặng spodumene – một đòn trả đũa  khiến các nhà máy pin Mỹ và châu Âu có nguy cơ thiếu nguyên liệu thô nghiêm trọng.

Cơn sốt tài nguyên đầy biến động

Ở một mặt trận khác, cuộc chiến pin đã tạo ra những cơn sốt tài nguyên đầy biến động. Giá lithium carbonate từng tăng gần 500% trong giai đoạn 2021-2022, lao dốc hơn 80% vào cuối năm 2024, rồi lại dao động dữ dội khi các hãng xe và nhà sản xuất pin lao vào tích trữ .

Hậu quả là các dự án khai thác lithium mới tại Mỹ, Canada, và Úc liên tục rơi vào "thung lũng chết" – nơi chi phí khai thác cao hơn giá bán trên thị trường. Nhà máy lithium tại Thung lũng Lithium, Nevada, dù được rót vốn hàng tỷ USD và nhận được giấy phép khẩn cấp từ chính phủ, vẫn chậm tiến độ khai thác như mong đợi. 

Trong khi đó, một cuộc cách mạng công nghệ pin đang âm thầm diễn ra để giảm phụ thuộc vào các khoáng sản khan hiếm. Pin LFP (Lithium Iron Phosphate) – vốn bị phương Tây xem là "công nghệ rẻ tiền" – đang thống trị các mẫu xe phổ thông nhờ ưu điểm an toàn hơn, tuổi thọ cao hơn và không dùng cobalt (vốn có vấn đề về nhân quyền tại Congo). Ngay cả Tesla cũng đã chuyển sang dùng pin LFP cho các mẫu xe Model 3 và Model Y tiêu chuẩn, được cung cấp bởi CATL của Trung Quốc.

Mặt trận pin thể rắn (Solid-State Battery) – Cuộc đua của những "kẻ bám đuổi"

Và rồi, thứ được gọi là chiến thắng cuối cùng của pin xe điện là pin thể rắn – một công nghệ có khả năng sạc nhanh hơn, an toàn hơn và mật độ năng lượng gấp đôi so với pin lithium-ion hiện tại. Toyota, người từng bị chê là "chậm chân" trong cuộc đua xe điện, đang dồn toàn lực vào pin thể rắn, hứa hẹn ra mắt thương mại vào năm 2027-2028 .

Volkswagen thông qua hãng con PowerCo, BMW hợp tác với nhà khởi nghiệp Solid Power, và các công ty Trung Quốc cũng âm thầm phát triển công nghệ này. Nhưng thực tế, pin thể rắn vẫn còn trong phòng thí nghiệm và đang đối mặt với vấn đề chi phí sản xuất cao, tuổi thọ pin chưa ổn định. Liệu có một "người chơi mới" nào đó (có thể đến từ Nhật Bản, Đức hay Hàn Quốc) sẽ tạo ra bước đột phá để lật đổ sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực pin? Câu trả lời vẫn là một ẩn số.

Pin là chìa khóa, nhưng không dành cho tất cả

Câu chuyện pin xe điện cho thấy một thực tế phũ phàng: Cuộc chơi này không dành cho những "tay mơ" hay những quốc gia chỉ có tiền. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ địa chất, hóa học, cơ khí, đến năng lực sản xuất quy mô lớn và các hiệp định địa chính trị. Và trong khi các chính phủ Mỹ và châu Âu cố gắng "tách khỏi Trung Quốc", họ nhận ra một điều cay đắng: không thể tách khỏi Trung Quốc trong ngành xe điện, bởi Trung Quốc không chỉ là nhà sản xuất, mà còn là chủ nhân của gần như toàn bộ chuỗi giá trị pin – từ mỏ đến nhà máy, từ công nghệ đến thị trường. Cuộc chiến pin vì thế không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn là cuộc chiến sinh tồn của nền công nghiệp ô tô phương Tây.