Sự giàu có không phải là tấm vé thông hành

Ả Rập Xê Út, quốc gia giàu dầu mỏ bậc nhất thế giới, đang thực hiện một chiến lược mạo hiểm: dùng “petrodollar” để nhảy vào lĩnh vực xe điện – nơi mà ngay cả những ông lớn như Ford, GM hay Volkswagen còn đang loay hoay thích ứng. Động thái rõ ràng nhất là việc Quỹ đầu tư công (PIF) của nước này liên tục rót vốn vào Lucid Motors, hiện nắm giữ hơn 60% cổ phần. Kèm theo đó là lời hứa xây dựng nhà máy tại Jeddah và trong thành phố tương lai Neom.

Trên lý thuyết, Saudi hội tụ đủ các yếu tố vàng: nguồn vốn vô tận, nhu cầu nội địa lớn với tầng lớp dân số trẻ, giá năng lượng điện rẻ (chủ yếu từ khí đốt và mặt trời), và tham vọng chính trị của Thái tử Mohammed bin Salman. Nhưng thực tế, ngành công nghiệp ô tô không phải trò chơi xây dựng những tòa nhà chọc trời bằng tiền mặt. Nó đòi hỏi hàng thập kỷ tích lũy công nghệ, chuỗi cung ứng, nguồn nhân lực tay nghề cao và triết lý sản phẩm.

Các tạp chí kinh tế như Bloomberg hay The Economist đều chỉ ra một nghịch lý: Saudi đang cố gắng “mua” toàn bộ một ngành công nghiệp từ nước ngoài, trong khi thiếu vắng hoàn toàn chất xúc tác văn hóa kỹ thuật nội sinh. Hãng Lucid dù có công nghệ tốt, thực chất là một startup Silicon Valley, được nuôi dưỡng bởi hệ sinh thái Mỹ. Khi bị ghép vào Saudi, liệu nó có phát triển hay chỉ như một bông hoa kiểng trong lồng kính?

(Ảnh: Lucid Motor Factory - Saudi Arabia)

Những thất bại trong quá khứ

Lịch sử ô tô thế giới đầy rẫy những thương vụ thảm họa của các quốc gia giàu có nhưng lạc lõng. Hãy nhìn vào Malaysia với Proton – từng được hậu thuẫn bởi tiền dầu mỏ và chính sách bảo hộ, kết cục vẫn phải thỏa hiệp cùng Geely vì không cạnh tranh nổi. Hay trường hợp của Nga với Lada – chiếm lĩnh thị trường nội địa nhờ rào cản thuế quan, nhưng công nghệ lạc hậu gần nửa thế kỷ. Gần nhất là sự sụp đổ của hãng xe điện Lordstown (Mỹ) hay các vụ phá sản hàng loạt của các startup xe điện Trung Quốc dù được rót vốn khủng.

Saudi có điểm yếu chí mạng: không có ngành công nghiệp phụ trợ. Sản xuất xe hơi cần hàng nghìn linh kiện từ nhôm, thép, nhựa công nghệ cao, pin đến chip bán dẫn. Tất cả những thứ đó đều phải nhập khẩu. Họ xây nhà máy lắp ráp thì dễ, nhưng lợi thế cạnh tranh về chi phí sẽ không bao giờ bằng Thái Lan (nơi có chuỗi cung ứng ô tô hơn nửa thế kỷ) hay Trung Quốc (đang thống trị pin và đất hiếm).

Tờ Nikkei Asia từng nhận xét: “Xe điện không chỉ là cục pin và bốn bánh xe. Nó là câu chuyện về phần mềm, trải nghiệm người dùng và khả năng đổi mới sáng tạo mỗi tuần. Saudi có tiền mua phần mềm, nhưng không thể mua được một cộng đồng lập trình viên, kỹ sư dày dạn trong ngành ô tô chỉ sau một đêm.”

(Ảnh: Lucid Motor)

Tham vọng Neom và rào cản thực địa

Thành phố Neom – tâm điểm của chiến lược xe điện Saudi – thực sự là một phép thử tham vọng bậc nhất thế kỷ 21. Vùng sa mạc rộng lớn này được quy hoạch để sản xuất 150.000 xe điện/năm. Tuy nhiên, thực tế lại trần trụi hơn thế: thiếu nước ngọt để vận hành nhà máy, thiếu cảng nước sâu, thiếu khu nhà ở cho chuyên gia nước ngoài (giữa sa mạc). Hàng trăm tỷ USD đổ vào xây dựng cơ sở hạ tầng từ con số 0, trong khi các đối thủ như BYD hay Tesla vẫn đang tối ưu chi phí từng cent ở các nhà máy hiện hữu.

Chưa kể, thị trường nội địa Saudi dù giàu nhưng nhỏ (chưa đầy 40 triệu dân). Họ buộc phải xuất khẩu để có lợi nhuận. Nhưng liệu một chiếc xe mang thương hiệu “Made in Saudi” có đủ sức cạnh tranh với xe Trung Quốc (giá rẻ, công nghệ tốt) hay xe Đức – Nhật (thương hiệu và chất lượng)?

Câu trả lời là cực kỳ khó, trừ khi Saudi chấp nhận bán lỗ hằng năm để tạo thị phần, nhưng bài học bơm tiền của các quỹ đầu tư mạo hiểm cho thấy con đường đó thường kết thúc bằng phá sản.

(Ảnh: CEER Motor Factory - Saudi Arabia)

Bài toán dài hạn không lời giải ngắn hạn

Ả Rập Xê Út có mọi thứ để trở thành một cường quốc năng lượng tái tạo (với ánh nắng mặt trời quanh năm và tiềm năng hydro xanh), nhưng để trở thành một cường quốc sản xuất xe điện là câu chuyện khác hoàn toàn. Quốc gia này đang phải đối mặt với nghịch lý “con gà và quả trứng”: muốn có chuỗi cung ứng thì phải có nhà máy, muốn có nhà máy hiệu quả thì phải có thị trường và nguồn nhân lực.

Tiền bạc chỉ giúp Saudi mua được thời gian, nhưng không thể mua được lòng trung thành của khách hàng, sự tin dùng của thị trường, và quan trọng nhất – không thể mua được văn hóa công nghiệp. Vì vậy, câu chuyện xe điện Saudi hãy còn rất dài, và khả năng thất bại còn cao hơn thành công, dù cho túi tiền có vô tận đến đâu.

“Không ai có thể cất cánh với một chiếc máy bay được đúc từ vàng thỏi.” Với Ả Rập Xê Út, bài học xe điện có lẽ cũng vậy.